پیشرفت در صنعت قوطی سازی و قوطی های کنسروی،که جزئی از صنعت بسته بندی در هر کشور می باشد ؛ رابطه مستقیم با سایر صنایع آن کشور دارد. یعنی با توجه به سطح توانائی تکنولوژی موجود در هر کشور، برای ساخت و عرضه کالاهای متنوع، صنعت بسته بندی که جزء لاینفک صنایع تبدیلی است رشد می کند. طراحی و ساخت بسته بندی های لازم برای کالاهای جدید به منظور رقابت در بازارهای داخلی و خارجی ، امکانات و ابتکارات به وجود می آورد؛ و با کسب تجربیات جدید در بازار، رقابت ها پویاتر و کارآمدتر می شود.

در کشور ما صنایع بسته بندی انواع مختلف از جمله قوطی، کارتن، شیشه، پلاستیک، کاغذ و مقوا وجود دارد. اما باید اذعان کرد؛ که به علت عدم وجود دانش فنی لازم با کم توجهی به کیفیت و عدم امکان دسترسی سریع به تکنولوژی مدرن ، با کمبودهای چشمگیری روبرو است. در حالیکه در سالهای اخیردر سایر کشورها با شتاب زیادتری پیشرفت کرده است. نبودن رقابت در بین تولیدات داخلی، یکی از عوامل این کمبودهاست و به خاطر هزینه فوق العاده ای که برای سرمایه گذاری جهت واردات تکنولوژی مدرن لازم است؛ کمتر رغبتی به سرمایه گذاری در این بخش از صنعت دیده می شود.

با اینکه در چند ساله اخیر با وارد شدن در بازارهای خارجی ،به خصوص در زمینه اقلام جدید از محصولات غذایی کشاورزی، ارزش افزوده بسته بندی بر روی صادرات تا چه اندازه حائز اهمیت است و تفاوت کالای قله با کالای بسته بندی شده به طور اصولی و بازار پسند، اختلاف بسیار دارد. ولی متأسفانه هنوز به علت ضعف بسته بندی به ویژه قوطی ارزش افزوده، نصیب کشورهایی میشود که با بسته بندی مناسب آنها را عرضه می کنند.

اهمیت بسته بندی

حال با توجه به اهمیت بسته بندی و وضعیت کنونی قوطی سازی و صنایع غذایی کشور و با عدم وجود فعلی رشته و یا شاخه تحصیلی مختص صنایع بسته بندی در سطح آموزش عالی کشور و حتی دوره های آموزشی کافی برای این صنعت لااقل انتظار آن می رود افرادی که موفق به کسب تجربیات و علومی در این صنعت گردیده اند موفقیتهای خود را با علوم جدید آمیخته واین اطلاعات جدید را به نحوی در اختیار صنایع بسته بندی و غذایی کشور و افراد علاقمند قرار دهند تا از همان اطلاعات موجود در بهبود نسبی وضعیت بسته بندی استفاده شود.

تاریخچه قوطی سازی

تاریخچه قوطی کنسرو در جهان و ایران تاریخ نشان داده است که ؛ در ابتدای تمدن بشری نیاز به بسته بندی غذا نبوده . بلکه برای بدست آوردن غذا از محلی به محل دیگر می رفتند. تا آنکه پناهگاههای دائمی برای خود پیدا کردند ( و یا ساختند) در چنین شرایطی ناچار بودند غذا را از محلهای مختلف جمع آوری کنند. این نیاز باعث شد اولین بسته بندی نظیر کدوهای خشک شده، صدفها، برگها، و پوست حیوانات و دیگر مواد طبیعی مورد استفاده قرار گیرد . که هنوز هم در مناطق استوایی از بامبو برای ذخیره کردن مواد غذایی استفاده می شود.

افراد هر شهر و روستا به نحوی مواد خوراکی خود را نگهداری می کردند تا در مواقع لزوم و یا زمانی که آن مواد به علل اقتصادی و یا فصلی بودن در دسترس آیا شما از آن استفاده کنند. به همین دلیل تجاربی به دست می آوردند که گوشت را نمک زده و میوه جات را خشک کرده تا بتوانند در زمانهای زیادتری از آنها نگهداری کنند تا اینکه در سال ۱۷۹۰ که دولت فرانسه با کشورهای دیگر اروپائی در حال جنگ بود ناپلئون برای تغذ به سربازان خود با مشکلات زیادی مواجه بود که غذاهای مناسب و سالمی را بدون شرایط خاص، نگهداری و حمل کنند.جایزه ای به مبلغ ۱۲ هزار فرانک برای کسی که این مشکل را حل کند اختصاص داد.

اولین سازنده قوطی

نیکلا آپر که قبلا در یک کارخانه آبجو سازی کار می کرد و بعدها به شغل قنادی پرداخته بود در کارگاه محل خود مشغول مطالعه و آزمایشات تجربی مختلف گردید. که در سال ۱۸۰۴ اولین کنسرو خود را که در ظروف شیشه ای بسته بندی کرده و در آب جوش دما داده بود بر روی ملوانان یک کشتی طی یک مسافرت دریایی آزمود. و در سال ۱۸۰۹ مؤسسه صنایع ملی فرانسه سالم ماندن محتوی شیشه را تأئید نمود و در نهایت آپر در سال ۱۸۱۰ جایزه خود را دریافت نمود و تا مدتها روش او مورد استفاده قرار می گرفت.

به تدریج به علت شکنندگی شیشه، ظروف لعابی متداول گردید. و در سال ۱۸۱۰ یک انگلیسی بنام پیتر دورانت ساخت قوطی فلزی از جنس فولاد با اندود قلع را توصیه کرد. و در سال ۱۸۱۲ اولین کارخانه کنسرو سازی به طور کاملا ابتدایی در بوستون آمریکا شروع به کار کرد. در سال ۱۸۲۳ قوطی حلبی به نام Canister متداول گردید.

کنسرو کردن مواد غذایی

روش کنسرو کردن مواد غذایی درون قوطی های فلزی در سال ۱۸۵۶ برای بسته بندی شیر تغلیظ شده، صدف و دانه ذرت اجرا شد. و در سال ۱۸۷۷ تولید قوطی به روش پیوسته به اجرا در آمد و روش اتصال بدنه قوطیهای فلزی به سر و کف به طریق دربندی یا دوخت مضاعف همراه با لایه آب بندی به منظور غیر قابل نفوذ بودن ظروف به وسیله مارکس و کارسوس انیمر آمریکایی گام دیگری در جهت پیشبرد این صنعت بود.

در فاصله جنگ جهانی اول و دوم سالانه افراد زیادی با مصرف مواد غذایی آلوده که بر اثر تماس مواد غذایی با بدنه قوطی زنگ زده دچار مسمومیت شده و در بسیاری موارد باعث مرگ افراد می شد، که در آن زمان کنگره پزشکان هایدالبرگ آلمان ممنوعیت کاربرد این گونه بسته بندی ها را پیشنهاد نمود. اما بعدها با پیشرفت تکنیک بسته بندی های فلزی مجددا در صنعت کنسرو سازی مورد استفاده روز افزونتری قرار گرفت. برای جلوگیری و یا کاهش فعل و انفعالات شیمیایی بین فلز و محتویات قوطی، استفاده از پوشش لاک داخلی قوطیتوجه قرار گرفت و به تدریج انواع پوشش لاک با رزین های مصنوعی با خوا متفاوت جهت کاربردهای خاص در دسترس قوطی سازان قرار گرفت در اوایان بیستم قوطی های حلبی سه تکه به شکل امروزی متداول شد. قابل ذکر است امروزه صدها میلیون انواع قوطیهای کنسروی و نوشابه سالانه در جهان مصرف می شود.

قوطی سازی در ایران

صنعت قوطی سازی در ایران از سال ۱۳۰۷ در رابطه با نگهداری انواع محصولات خوراکی مورد توجه قرار گرفت.در سال ۱۳۰۹ برخی از وسایل و دستگاههای ساخت قوطی های فلزی (قیچی، لوله کن، دستگاه برش و نظایر آن که به طور دستی عمل می کردند وارد ایران شد و تعداد محدودی قوطی تولید و به بازار مصرف عرضه شد. اما به علت کافی نبودن اطلاعات در زمینه ساخت قوطی ضایعاتی به وجود آمد که باعث از بین رفتن مواد اولیه مصرفی شد.

سپس اولین کارخانه کنسرو سازی در سال ۱۳۱۶ برای تولید کنسرو ماهی در بندر عباس با تهیه قوطی از کشورهای خارجی شروع به کار کرد. سپس اولین قوطی فلزی برای بسته بندی روغن نباتی جامد در سال ۱۳۳۰ ساخته شد. در پی آن کارخانه های تولید ظرفهای مواد غیر خوراکی به علت درخواست کارخانه های تولید کننده محصولات خوراکی اقدام به ساخت انواع قوطی فلزی کردند که به علت پایین بودن کیفیت این قوطیها مورد استفاده غذایی قرار نگرفت.

امروزه با پیشرفت نسبی تکنولوژی در سایر صنایع کشور منجر به تأسیس ده ها شرکت تولید کننده قوطیهای غذایی شده است که سالیانه حدود صد میلیون انواع قوطی های غذایی مصرفی کشور را تأمین می کنند ولی هنوز در این صنعت ضعفهای بسیاری مشاهده می شود که باعث واردات قوطی ها، خصوصا قوطی نوشابه از کشورهای دیگر می شود. به امید روزی که در این صنعت هم از نظر مواد اولیه و هم از نظر تولید به خودکفایی کامل رسیده و حتی برای صادارات این محصول پر در آمد برنامه ریزی کنیم.

فرآیند قوطی سازی

شاید فکر کنید که ساخت قوطی کار ساده ای است اما این کار روند پیچیده ای دارد و با دستگاه های پیشرفته انجام می شود. اگر در این کار به اندازه ی کافی تجربه و تخصص نداشته باشید نمی توانید آن را انجام دهید.

ساخت قوطی به دو شکل انجام می شود

1. ساخت دو تکه ی قوطی
2. ساخت سه تکه ی قوطی

فرآیند ساخت قوطی دو تکه

قوطی های دو تکه از بدنه و در تشکیل می شود. مراحل ساخت بدنه به شرح زیر است.

لاک زنی

اولین مرحله ی تولید قوطی لاک زنی است. ورقه های آهن را قبل از چاپ و برش لاک می زنند. لاک ها به دو دسته تقسیم می شوند.

1. لاک خارجی
2. لاک داخلی

هدف از استفاده ی لاک ها این است که؛ موادی که قرار است داخل قوطی نگهداری شود، با فلز واکنش شیمیایی انجام می دهند. که باعث می شود مواد مزه ی فلز را به خود بگیرد ؛ یا در اثر گذر زمان با اکسیژن واکنش نشان دهد و دچار اکسید شدن ، یا همان زنگ زدگی می شود. برای جلو گیری از این اتفاق، یک لایه از جنس رزین را در دو طرف ورقه ی آهن قبل از چاپ و برش ایجاد می کنند. که به این فر آیند لاک زنی می گویند.

برش

بعد از چاپ کردن طرح نوبت به برش ورقه ها در ابعاد مورد نیاز می رسد. برش ورقه ها را با دستگاه های برش گیوتینی انجام میدهند.

بادی میکینگ (ساخت بدنه)

قطعات بریده شده را در نهایت داخل پرس (فیدر)قرار می دهند.فیدر ها بدنه را به داخل قآلب منتقل می کنند. ساخت بدنه و فلنج بالایی قوطی هر دو با هم در دستگاه انجام می شود. قوطی ها را در نهایت داخل کارتن قرار داده و به انبار منتقل خواهند کرد.

در

برای ساخت در قوطی نیز مانند بدنهابتدا ورق ها را لاک زده سپس با قیچی گیوتینی با ابعاد مورد نظر می برند.بعد از فر آیند برش بلانک های بریده شده را داخل دستگاه تغذیه یا فیدر می گذارند و به داخل قالب هدایت می کنند. بعد از پرس کردن در ها آن ها را داخل دستگاهی به نام کرلر می گذارند.

در نهایت در ها توسط کار گربه دستگاه فیدر مایع لاستیک زننده منتقل می شود. این دستگاه مایع مایع لاستیک را در اخل شیار به دور در تزریق می کند. بسته به نوع مایع که توسط هوا خشک می شود یا با کوره با روش مناسب خشک می شود و در نهایت بعد از بسته بندی در کارتن به انبار انتقال می یابد.

1. عبور از وان لحیم مذاب
2. جوش دادن با سیم مسی

در قسمت دوخته شده پودر درز جوش می پاشند و نوبت به فلنج کردن قوطی های جوش خورده می شود. این کار را با ماشین فلنجر انجام می دهند. کف قوطی با دستگاه سیمر به بدنه متصل می شوند که در نهایت آماده شده و در کارتن به انبار منتقل می شود.

در و كف

در و كف قوطي كاملا” مشابه يكديگر وسيستم توليد همان است كه در مورد در قوطي كششي توضيح داده شده.

لازم به توضيح است امروزه جهت كاهش قيمت تمام شده قوطي در كارخانجات قوطی سازی مدرن،معمولا” جهت توليد در و يا كف، از قالب دوبل استفاده مي شود ؛ و در زمينه ساخت بدنه نيز از ماشينهاي پارتينگ و بيدينگ استفاده مي شود . بدين مفهوم كه بلانكها به طول دوبرابر بريده ميشوند. لذا پس از جوش و پودر درز جوش بدنه توسط ماشين پارتينگ بريده وتبديل به دوعدد مي گردد. ضمن آنكه ماشين بيدينگ روي بدنه خط مي اندازد و بدين ترتيب هم سرعت ماشين افزايش مي يابد،و هم از ورق نازكتر جهت ساخت بدنه استفاده ميشود و استحكام لازم توسط خطوط ايجاد شده روي بدنه تامين مي گردد.

روش دوخت بدنه

براي دوخت بدنه قوطيهاي درز دار از روشهاي مختلفي بسته به مورد مصرف قوطي استفــاده مي شود كه عبارتند از:

• سيستم درزكوب (side seamer):
• در اين روش دولبه ورق بدنه به هم قلاب شده وسپس كوبيده مي گردد. اين روش ابتدائي بوده و براي قوطيهاي غيرغذائي كه محتوي آن مايع غليظ ( مثل رنگ) و يا جامـد باشـد استفـاده مي گردد.
• سيستم لحيم(soldering) :
• در اين سيستم لحيمبه روشهاي محتلف دستي ( باهويه)،نيمه خودكار (روش چندشاخه) و خودكار (وان لحيم) جهت دوخت درز بدنه قوطي مورد استفاده قرار مي گيرد.
• سيستم چسب (Cementing):
• درز بدنه با چسب مخصوص به يكديگر متصل مي گردد . اين روش فقط در موارد خاص استفاده ميشود.
• سيستم درزجوش(Seam welding) :
• در ايـــن روش مفتـــــول مســـيبا روش جـــوش بــا مقاومــت الــكتـريكــي ERW ( Electrical Resistance Welding  ) باعث جوش درز قوطي مي گردد. در اين روش سيم مسي ، مصرف نشده و فقط تغيير فرم مي دهد.